Kennis over zeldzame ziekten en weesgeneesmiddelen

De prevalentie ligt rond 1/330.000 in Europese landen. In Zuid-Afrika is deze hoger door een stichtereffect.

De ziekte manifesteert zich doorgaans na de puberteit en treft hoofdzakelijk vrouwen. In 60 % van de gevallen zijn huidlaesies door lichtgevoeligheid (bulleuze fotodermatitis) de enige symptomen van patiënten. Laesies verschijnen hoofdzakelijk op lichaamsdelen die zijn blootgesteld aan de zon (handen, aangezicht), en worden gekenmerkt door de aanwezigheid van min of meer pijnlijke bullae, die meestal gehyperpigmenteerde littekens achterlaten. In 20% van de gevallen vertonen patiënten zowel huidlaesies als neuroviscerale aanvallen. Tot slot ervaart 20% van de patiënten enkel neuroviscerale aanvallen. Neuroviscerale aanvallen kunnen meerdere weken duren, en manifesteren zich als ernstige abdominale pijn, neurologische aandoeningen, en psychologische stoornissen. Abdominale pijn is zeer vaak geassocieerd met pijn aan de onderrug die uitstraalt naar de benen, en met misselijkheid, braken en ernstige constipatie. Psychologische stoornissen zijn variabel: prikkelbaarheid, emotionele gevoeligheid, depressieve aandoening, angst en, in zeldzamere gevallen, auditieve of visuele hallucinaties, desoriëntatie, en mentale verwardheid. Neurologische manifestaties kunnen zowel centraal als perifeer zenuwstelsel treffen (myalgie, parese, stijgende slappe verlamming van ledematen, of convulsies), en kunnen leiden tot ernstige complicaties zoals motorische paralyse. Tachycardie en hyponatriëmie zijn gangbaar tijdens aanvallen. De aanvallen worden doorgaans uitgelokt door exogene factoren (porfyrinogene medicatie, alcohol, infecties, caloriearm dieet, stress), en/of endogene factoren (hormonaal, gelinkt aan menstruatiecyclus).

Porphyria variegata (VP) wordt veroorzaakt door deficiëntie van coproporfyrinogeen-oxidase (PPOX; het voorlaatste enzym in de biosyntheseweg van heem) die leidt tot accumulatie van porfyrinen en precursoren van porfyrinen in de lever (delta-aminolevulinezuur, ALA, en porfobilinogeen, PBG). De enzymdeficiëntie is te wijten aan mutaties van het gen PPOX (NM_000309.5), dat codeert voor PPOX.

Diagnose is gebaseerd op significant verhoogde concentraties van PBG (pathognomonisch voor acute aanvallen van porfyrie) en ALA in urine, en deficiënte activiteit van het enzym PPOX in circulerende lymfocyten. Identificatie van een causale mutatie van het gen PPOX bevestigt de diagnose.

Differentiële diagnoses zijn onder meer acute intermitterende porfyrie, en vooral porphyria cutanea tarda. De aanwezigheid van een fluorometrische piek (626-628 nm) in plasma is pathognomonisch en maakt definitieve diagnose van porphyria variegata mogelijk, eerder dan porphyria cutanea tarda.

Prenatale diagnose kan aangeboden worden aan families die risico lopen op homozygote porphyria variegata).

Transmissie gebeurt autosomaal dominant en de penetrantie is onvolledig. Erfelijkheidsadvies wordt aangeboden aan patiënten en hun families om hen te informeren over het risico van 50% op transmissie van de ziekte bij elke zwangerschap.

Acute aanvallen dienen beschouwd te worden als medische noodgevallen en behandeld te worden met een injectie van humaan hemine en/of perfusie van koolhydraten. Ziektebeheer omvat eliminatie van een of meer uitlokkende factoren, verlichting van pijn (opioïden), braken en angst, en preventie van episodes (vermijden van uitlokkende factoren, vooral geneesmiddelen). Flebotomie en chloroquine zijn niet doeltreffend bij behandeling van cutane verschijnselen. Microbloedingen zijn voordelig voor sommige patiënten. Bescherming van huid tegen licht is cruciaal. In geval van symptomatische ijzergebreksanemie veroorzaakt suppletie van ijzer waarschijnlijk een opflakkering van huidsymptomen; toediening gebeurt bij voorkeur intraveneus.

Dankzij vroege diagnose en ziektebeheer zijn fatale uitkomsten bij acute aanvallen zeldzaam. De ziekte is zelden progressief. Anderzijds is VP een risicofactor op lange termijn voor ontwikkeling van hepatocellulair carcinoom en chronisch nierfalen. Jaarlijkse monitoring wordt voorgesteld om deze chronische complicaties te detecteren.

Laatste update: maart 2024 - Deskundige recensent(en): Dr. Neila TALBI | MetabERN*

* Europese referentienetwerken